Talat (Taliatowicz) Jerzy (zm. 1533), kanonik miednicki i wileński, biskup kijowski, biskup nominat żmudzki.
Pochodził z litewskiej rodziny bojarskiej osiadłej w XV i na początku XVI w. na terenie małego pow. ejszyskiego w woj. trockim. Był synem Andrzeja, miał braci.
Być może to T. jako «Gregorius [!] Andree de Eylxyszky» wpisał się w semestrze letnim 1500 na Uniw. Krak., wnosząc 4 gr opłaty immatrykulacyjnej, a pod koniec maja 1504 jako «Georg. de Vylna» został promowany na stopień bakałarza sztuk wyzwolonych. Jako ewentualną datę immatrykulacji T-a wskazywano również semestr zimowy 1502, kiedy do metryki uniwersyteckiej wpisał się «Gregorius Andree de Wylna», zapewne tożsamy z «Greg. Andree de Wylna», który uzyskał stopień bakałarza w poł. września 1505. Prawdopodobnie zatem w Krakowie uczyło się na początku XVI w. równocześnie dwóch Litwinów o podobnie brzmiących w języku łacińskim imionach i jednakowych patronimikach. Dalszy przebieg edukacji T-a nie jest znany; 1 X 1527 został odnotowany w aktach kapit. wileńskiej jako doktor praw.
Po zakończeniu nauki w Krakowie T. wrócił do W. Ks. Lit. Już na początku r. 1508 jako kleryk diec. wileńskiej występował na dworze bp. wileńskiego Wojciecha Radziwiłła z tytułem notariusza publicznego z nadania papieskiego. Z bp. Radziwiłłem łączyły go związki typu klientalnego; w zamian za wyświadczone usługi otrzymał od niego w r. 1516 zgodę na wykupienie domów na placach biskupich w Wilnie. Co najmniej od 2 X 1512 do lipca 1528 był plebanem w miasteczku Sołoki, należącym do dóbr stołowych biskupów wileńskich; nazwy tej prebendy używał najczęściej zamiast nazwiska rodowego, występując jako «Georgius de Solok» lub «Solocensis». W l. 1514–16 procesował się z marszałkiem hospodarskim Stanisławem Bartoszewiczem Montowtowiczem, który zagarnął dobra rodziny T-a we włości ejszyskiej; uzyskał rekompensatę w wysokości 12 rubli groszy. Ok. r. 1514 otrzymał altarię św. Anny przy kościele w Pobojsku pod Wiłkomierzem. Dn. 2 II 1522 był już kanonikiem miednickim (żmudzkim), a przed 22 VI 1525 został ponadto plebanem w Szawlach. Z nadania bp. wileńskiego Jana z Książąt Lit. uzyskał nowo ufundowaną kantorię w kapit. wileńskiej. Z tego tytułu zasiadł 24 III 1524, po raz pierwszy wśród kanoników wileńskich; nie posiadał jednak prawa głosu na posiedzeniach kapituły. Podczas wiosennej sesji 12 V 1525 kapituła powierzyła mu przeprowadzenie wizytacji diec. wileńskiej przed planowanym synodem diecezjalnym. Opis stanu diecezji nie zachował się, znane są natomiast statuty synodalne („Statuta Vilnen. Dioecesis sinodaliter per […] Joannem ex ducibus Lithuaniae […] edita laudata atque approbata”, Cracoviae 1528), wg Jana Fijałka przygotowane prawdopodobnie przez T-a i kanonika wileńskiego Stanisława Dąbrówkę z Wilamówki; wg Jakuba Sawickiego główną rolę przy sporządzeniu dekretów synodalnych odegrał jednak bp Jan. Za zasługi wobec kapituły i kościoła katedralnego otrzymał T. na posiedzeniu kapituły w październiku 1527 na własną prośbę w dożywotnie użytkowanie dom kapitulny na cmentarzu katedralnym i plac obok kościoła św. Mikołaja w Wilnie. Na mocy aktu erekcyjnego archidiakonii miednickiej (żmudzkiej) z 8 XII t.r. został powołany na tę prałaturę przez jej fundatora, bp. żmudzkiego Mikołaja Radziwiłła, nie otrzymał natomiast wyznaczonej na jej uposażenie plebanii w Krakinowie, którą Radziwiłł przeznaczył dla swego sługi, Polaka. Doprowadziło to do sporu między kapitułą a biskupem; w celu jego zakończenia król Zygmunt I zwrócił się 4 IX 1528 do papieża Klemensa VII z prośbą o prowizję na archidiakonię dla T-a i zgodę na łączenie przez niego dwóch prebend (kantorii wileńskiej i archidiakonii miednickiej). Dn. 2 III 1529 papież zatwierdził fundację i udzielił T-owi prowizji, a jednocześnie kuria rzymska zobowiązała go do wypłacania konkurentowi 20 kop gr lit. rocznej pensji z dochodów plebanii krakinowskiej. Wg Juliusza Bardacha T. mógł współpracować z woj. wileńskim i kanclerzem Olbrachtem Gasztołdem przy opracowaniu I Statutu Lit., zatwierdzonego przez króla t.r.
Możliwość dalszego awansu T-a pojawiła się na początku l. trzydziestych, po przeniesieniu dotychczasowego bp. kijowskiego Mikołaja Wieżgajły na Żmudź. Panowie litewscy (Gasztołd, Wieżgajło i marszałek ziemski Jan Zabrzeziński) zwrócili się wówczas w liście z 11 VII 1530 do podkanclerzego kor. i bp. krakowskiego Piotra Tomickiego oraz kanclerza kor. i kaszt. krakowskiego Krzysztofa Szydłowieckiego z propozycją nadania T-owi wakującego biskupstwa kijowskiego, prosząc o zalecenie jego kandydatury królowi i określając go jako «męża najdoskonalszego, ozdobionego najlepszymi zwyczajami, naukami oraz uczciwym i przykładnym życiem». Nominację królewską T. otrzymał zapewne w r. 1531; wobec skromnego uposażenia biskupstwa zachował dotychczasowe prebendy. Od poł. stycznia t.r. pełnił z ramienia kapituły funkcję administratora biskupstwa żmudzkiego; być może po objęciu diecezji przez Wieżgajłę został jego oficjałem generalnym. Prowizję na biskupstwo kijowskie uzyskał 17 IV 1532, a bullę prekonizacyjną 4 V t.r.; jednocześnie ze względu na nieliczną na południowych ziemiach W. Ks. Lit. hierarchię katolicką papież wyraził zgodę, aby konsekracji T-a dokonał jeden biskup w asyście dwóch opatów lub innych osób «odpowiedniej godności kościelnej». Zapewne T. nie zdążył objąć odległej od Wilna diecezji, a po rychłej śmierci Wieżgajły podjął zabiegi o wyższe w hierarchii biskupstwo żmudzkie. Jego kandydaturę ponownie poparł Tomicki, prosząc go jednocześnie o rezygnację z archidiakonii miednickiej na rzecz Wacława Wierzbickiego, potencjalnego następcy na biskupstwie w Kijowie. Nominację królewską na biskupstwo żmudzkie uzyskał T. przed 8 IV 1533, kiedy Zygmunt I zwrócił się do Klemensa VII z prośbą o jego prekonizację, a do kard. protektora Polski A. Pucciego o poparcie.
T. odziedziczył trzecią część Tolatyszek pod Nowkuniszkami nad Solczą, którą przed 22 VI 1525 sprzedał zięciowi Montowtowicza, marszałkowi hospodarskiemu Janowi Hlebowiczowi. Zmarł przed uzyskaniem bulli translacyjnej na biskupstwo żmudzkie; już 10 VIII 1533 Jan z Książąt Lit. wprowadził na posiadaną przez T-a altarię Zwiastowania Panny Marii i św. Marcina przy kościele paraf. w Mejszagole jego następcę, pisarza królowej Bony, Waleriana Protasewicza.
Testament T-a nie zachował się. Jego egzekutorem został kustosz wileński Paweł z Ciechanowca, którego kapit. wileńska upomniała 28 IX 1535 z powodu niewydania srebrnych łyżek, zapisanych przez T-a na budowę kościoła (zapewne katedralnego w Wilnie).
Niesiecki; PSB (Radziwiłł Mikołaj, bp żmudzki); – Abraham W., Uzupełniony katalog dawnych łacińskich biskupów kijowskich, „Collectanea Theologica” R. 18: 1937 s. 419–20; Ališauskas V. i in., Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., Vilnius 2009 nr 1045; Bardach J., O dawnej i niedawnej Litwie, P. 1988; Błaszczyk G., Diecezja żmudzka od XV do początku XVII wieku. Ustrój, P. 1993 s. 53–5, 97, 257–8; Fijałek J., Kościół rzymsko-katolicki na Litwie. Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę i zachowanie w niej języka ludu po koniec Rzeczypospolitej, w: Polska i Litwa w dziejowym stosunku, Kr. 1914 s. 257–8; Hołodok S., Źródła do dziejów liturgii sakramentów w diecezji wileńskiej (XVI–XVIII w.), „Studia Teolog.” T. 1: 1983 s. 202; Lebedys J., Mikalojus Daukša. Monografija, Vilnius 1963 s. 69, 101; Ochmański J., Biskupstwo wileńskie w Średniowieczu. Ustrój i uposażenie, P. 1972 s. 42–3; Prokop K. R., Rzymskokatoliccy biskupi ordynariusze diecezji na ziemiach ruskich dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów (do czasów I wojny światowej), W.– Drohiczyn 2014; Sawicki J., Concilia Poloniae. Źródła i studia krytyczne. Synody diecezji wileńskiej i ich statuty, P. 1948 II 20; – Acta Tom., XII 411–12, XV; Codex Mednicensis seu Samogitiae dioecesis, Wyd. P. Jatulis, Romae 1984 I nr 134–135, 137, 139–140, 143, 145, 158, 163–164, 174; Kurczewski J., Kościół zamkowy czyli katedra wileńska, Wil. 1916 III 18, 21, 28–9, 34; Lietuvos Metrika nr 12 (1522–1529), Wyd. D. Antanavičius, A. Baliulis, Vilnius 2001 nr 492; toż nr 17 (1530–1536), Wyd. L. Karalius, D. Antanavičius, Vilnius 2015 nr 316; toż nr 225/6 (1528–1547), Wyd. S. Lazutka, I. Valikonytė, Vilnius 1995 nr 45; Metryka Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1400–1508, Wyd. A. Gąsiorowski i in., Kr. 2004 I nr 1500e/146, 1502h/276; Najstarsza księga promocji Wydziału Sztuk Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1402–1541, Wyd. ciż, W. 2011 nr 1504/42, 1505/43; Pergamentų katalogas, Wyd. R. Jasas, Vilnius 1980 nr 369; Regesty dokumentów diecezji wileńskiej z lat 1507–1522 Jana Fijałka i Władysława Semkowicza, Wyd. G. Błaszczyk, „Lituano-Slavica Posnaniensia” T. 9: 2003 nr 45, 54, 60, 142, 169; Russkaja Istoričeskaja Biblioteka, Pet. 1903 XX kol. 103–4, 410–12, 1193; Script. Rer. Pol., XV 90; Statuta nec non liber promotionum, s. 139, 141; Vet. Mon. Pol., II 459, 493; – B. Czart.: rkp. 1777 s. 230–3, rkp. 3516 k. 39, 47, 61, 63; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8905; Lietuvos mokslų akademijos biblioteka w Wil.: F. 43 t. I k. 69, 83v, 110v–11, 118v–19, 152v.
Henryk Lulewicz